fbpx
วิกิพีเดีย

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (20 กันยายน พ.ศ. 2396 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453) เป็นพระมหากษัตริย์สยาม รัชกาลที่ 5 แห่งราชวงศ์จักรี เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันอังคาร เดือน 10 แรม 3 ค่ำ ปีฉลู ตรงกับวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2396 เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 4 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพระองค์ที่ 1 ในสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี เสวยราชสมบัติเมื่อวันพฤหัสบดี เดือน 11 ขึ้น 15 ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ. 2411 เสด็จสวรรคต เมื่อวันอาทิตย์ เดือน 11 แรม 4 ค่ำ ปีจอ ตรงกับวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 ด้วยโรคพระวักกะ

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระปิยมหาราช
พระบรมฉายาลักษณ์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
สมเด็จพระเจ้ากรุงสยาม
ครองราชย์1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453
ราชาภิเษก11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2411 (ครั้งที่ 1)
16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2416 (ครั้งที่ 2)
พระบรมมหาราชวัง
ก่อนหน้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ถัดไปพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
ผู้สำเร็จราชการสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค)
(2411–16)
สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี
(2440)
สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร
(2450)
อัครมเหสีสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี
สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี
สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ
พระราชบุตร97 พระองค์
ราชวงศ์ราชวงศ์จักรี
พระราชบิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระราชมารดาสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี
พระราชสมภพ20 กันยายน พ.ศ. 2396
พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติ เมืองพระนคร ประเทศสยาม
สวรรคต23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 (57 พรรษา)
พระที่นั่งอัมพรสถาน เมืองพระนคร ประเทศสยาม
ศาสนาศาสนาพุทธ
บรรจุพระบรมอัฐิพระวิมานทองกลาง บนพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
ลายพระอภิไธย

เนื้อหา

สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ (ขวา) ยืนข้างพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในเครื่องแบบทหารเรือ

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันอังคาร เดือน 10 แรม 3 ค่ำ ปีฉลู เบญจศก จ.ศ. 1215 (ตรงกับวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2396) เพลาก่อนทุ่มหนึ่งบาตรหนึ่ง เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่พระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ (ในรัชกาลที่ 6 ได้มีการสถาปนาพระบรมอัฐิเป็นสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี) ครั้งนั้นพระบรมวงศานุวงศ์เสนาบดีเข้าชื่อกันกราบบังคมทูลว่า ทุกวันนี้เจ้าฟ้าก็ไม่มีเหมือนแต่ก่อน ขอให้ยกขึ้นเป็นเจ้าฟ้าอย่างสมัยก่อน จึงพระราชทานพระนามว่า เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ถึงวันที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2404 จึงได้รับพระราชทานสุพรรณบัฏจารึกพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งเจ้ากรมเป็นหมื่นพิฆเนศวรสุรสังกาศ ซึ่งคำว่า "จุฬาลงกรณ์" นั้นแปลว่า เครื่องประดับผม อันหมายถึง "พระเกี้ยว" ที่มีรูปเป็นส่วนยอดของพระมหามงกุฎหรือยอดชฎา

พระองค์มีพระขนิษฐาและพระอนุชาร่วมพระมารดารวม 3 พระองค์ ได้แก่ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี กรมหลวงวิสุทธิกระษัตริย์, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ และสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้รับการศึกษาเบื้องต้นในสำนักพระเจ้าอัยยิกาเธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดา ทรงได้รับการศึกษาด้านอักษรศาสตร์ ภาษาเขมรจากหลวงราชาภิรมย์ ทรงได้การศึกษาการยิงปืนไฟจากพระยาอภัยเพลิงศร

เจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ

วันพฤหัสบดีที่ 4 มกราคม พ.ศ. 2408 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2409) โปรดให้โสกันต์สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ แล้วทรงผนวชเป็นสามเณร ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันพฤหัสบดีที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2409 ได้ถวายเทศนามหาชาติกัณฑ์สักรบรรพ ณ พระที่นั่งทรงธรรม เมื่อวันอังคารที่ 23 ตุลาคม ภายหลังจากการผนวช โปรดให้ตั้งพิธีเลื่อนสมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ขึ้นเป็น กรมขุนพินิตประชานารถ เมื่อวันอาทิตย์ที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2410 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2411) โดยทรงกำกับราชการกรมมหาดเล็ก กรมพระคลังมหาสมบัติ และกรมทหารบกวังหน้า

บรมราชาภิเษกครั้งที่ 1

พระมหากษัตริย์ราชวงศ์จักรี
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล
พระอัฐมรามาธิบดินทร
พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช
บรมนาถบพิตร
พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2411

วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตภายหลังเสด็จออกทอดพระเนตรสุริยุปราคา 18 สิงหาคม พ.ศ. 2411 โดยก่อนที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะสวรรคตนั้น ได้มีพระราชหัตถเลขาไว้ว่า "พระราชดำริทรงเห็นว่า เจ้านายซึ่งจะสืบพระราชวงศ์ต่อไปภายหน้า พระเจ้าน้องยาเธอก็ได้ พระเจ้าลูกยาเธอก็ได้ พระเจ้าหลานเธอก็ได้ ให้ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ปรึกษากันจงพร้อม สุดแล้วแต่จะเห็นดีพร้อมกันเถิด ท่านผู้ใดมีปรีชาควรจะรักษาแผ่นดินได้ก็ให้เลือกดูตามสมควร" ดังนั้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรคต จึงได้มีการประชุมปรึกษาเรื่องการถวายสิริราชสมบัติแด่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่ ซึ่งในที่ประชุมนั้นประกอบด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ และพระสงฆ์ โดยพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ ได้เสนอสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งที่ประชุมนั้นมีความเห็นพ้องเป็นเอกฉันท์ ดังนั้น พระองค์จึงได้รับการทูลเชิญให้ขึ้นครองราชสมบัติต่อจากสมเด็จพระราชบิดา โดยในขณะนั้น มีพระชนมายุเพียง 15 พรรษา ดังนั้น จึงได้แต่งตั้งสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ จนกว่าพระองค์จะมีพระชนมพรรษครบ 20 พรรษา โดยทรงประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งแรก เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2411 โดยได้รับการเฉลิมพระปรมาภิไธยว่า พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ฯ พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมีพระนามตามจารึกในพระสุบรรณบัฎว่า

"พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฏ บุรุษรัตนราชรวิวงศ วรุตมพงศบริพัตร์ วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาติสังสุทธเคราะหณี จักรีบรมนาถ อดิศวรราชรามวรังกูร สุภาธิการรังสฤษดิ์ ธัญลักษณวิจิตรโสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคประนตบาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดม บรมสุขุมมาลย์ ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลยวิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ วิสิษฐศักดิ์สมญาพินิตประชานาถ เปรมกระมลขัติยราชประยูร มูลมุขราชดิลก มหาปริวารนายกอนันต มหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษสิรินทร อเนกชนนิกรสโมสรสมมติ ประสิทธิ์วรยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพปดลเศวตฉัตราดิฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกาภิลิต สรรพทศทิศวิชิตชัย สกลมไหสวริยมหาสวามินทร์ มเหศวรมหินทร มหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาชาวศรัย พุทธาทิไตยรัตนสรณารักษ์ อดุลยศักดิ์อรรคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤทัย อโนปมัยบุญการสกลไพศาล มหารัษฎาธิบดินทร ปรมินทรธรรมิกหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว"

ผนวชและบรมราชาภิเษกครั้งที่ 2

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งทรงพระผนวชเป็นพระภิกษุจุฬาลงฺกรโณ
บรมราชาภิเษกครั้งที่สอง

เมื่อพระองค์มีพระชนมายุครบ 20 พรรษาแล้ว เมื่อวันที่ 15 กันยายน พ.ศ. 2416 จึงผนวชเป็นพระภิกษุ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศราชวรวิหารเป็นเวลา 15 วัน หลังจากทรงลาสิกขาแล้ว ได้มีการจัดพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ 2 ขึ้น เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2416 โดยได้รับการเฉลิมพระปรมาภิไธยในครั้งนี้ว่า พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระนามตามจารึกในพระสุบรรณบัฎว่า

"พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฏ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตร วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาติสังสุทธเคราะหณี จักรีบรมนาถ มหามงกุฎราชวรางกูร สุจริตมูลสุสาธิต อรรคอุกฤษฏไพบูลย์ บุรพาดูลย์กฤษฎาภินิหาร สุภาธิการรังสฤษดิ์ ธัญลักษณวิจิตร โสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคประณต บาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดมบรมสุขุมมาลย์ ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ วิสิษฐศักดิ์สมญาพินิตประชานาถ เปรมกระมลขัติยราชประยูร มูลมุขมาตยาภิรมย์ อุดมเดชาธิการ บริบูรณ์คุณสารสยามาทินครวรุตเมกราชดิลก มหาปริวารนายกอนันต์มหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษสิรินธร อเนกชนนิกรสโมสรสมมติ ประสิทธิ์วรยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพปฎลเศวตฉัตราดิฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเษกาภิลิต สรรพทศทิศวิชิตชัย สกลมไหศวริยมหาสวามินทร์ มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาชาวศรัย พุทธาทิไตรรัตนสรณารักษ์ อดุลยศักดิ์อรรคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤทัย อโนปมัยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฎาธิบดินทร ปรมินทรธรรมิกหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว"

สวรรคต

พระโกศทองใหญ่ประดิษฐานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตด้วยโรคพระวักกะ (ไต) เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 เวลา 2.45 นาฬิกา ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต สิริพระชนมพรรษาได้ 57 พรรษา นายแพทย์วิบูล วิจิตรวาทการ นักเขียนเชิงประวัติศาสตร์ ได้ให้ความเห็นระบุโรคที่เป็นไปได้ คือ โรคนิ่วในไต, โรคไตอักเสบ จากการติดเชื้อ และโรคไตชนิด Chronic Glomerulonephritis อันเกิดจากต่อมทอนซิลอักเสบฉับพลัน อย่างไรก็ตาม ไม่สามารถระบุได้ชัดเจนว่าเป็นโรคไตชนิดใด ทั้งนี้ รัฐบาลไทยได้จัดให้วันที่ 23 ตุลาคม ของทุกปี เป็นวันปิยมหาราชและเป็นวันหยุดราชการ

พระเมรุมาศทรงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง

ก่อนสวรรคตเคยมีพระราชกระแสรับสั่งในพระราชหัตถเลขาว่าให้ยกเลิกการพระเมรุใหญ่เสีย ปลูกแต่ที่เผาพอสมควรในท้องสนามหลวงแล้วแต่จะเห็นสมควร พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเคารพต่อพระราชประสงค์ จึงโปรดให้จัดการตามพระราชดำรินั้น

คลังภาพ

พระราชกรณียกิจที่สำคัญของรัชกาลที่ 5 ได้แก่ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการเลิกทาสและไพร่ในประเทศไทย การป้องกันการเป็นอาณานิคมของจักรวรรดิฝรั่งเศสและจักรวรรดิอังกฤษ ได้มีการประกาศออกมาให้มีการนับถือศาสนาโดยอิสระในประเทศ โดยบุคคลศาสนาคริสต์และศาสนาอิสลามสามารถปฏิบัติศาสนกิจได้อย่างอิสระ นอกจากนี้ได้มีการนำระบบจากทางยุโรปมาใช้ในประเทศไทย ได้แก่ระบบการใช้ธนบัตรและเหรียญบาท ใช้ระบบเขตการปกครองใหม่ เช่น มณฑลเทศาภิบาล จังหวัด และอำเภอ และได้มีการสร้างรถไฟ สายแรก คือ กรุงเทพฯ ถึง อยุธยา ลงวันที่ 1 มีนาคม ร.ศ.109 ซึ่งตรงกับ พุทธศักราช 2433 นอกจากนี้ได้มีงานพระราชนิพนธ์ ที่สำคัญ การก่อตั้งการประปา การไฟฟ้า ไปรษณีย์โทรเลข โทรศัพท์ การสื่อสาร การรถไฟ ส่วนการคมนาคม ให้มีการขุดคลองหลายแห่ง เช่น คลองประเวศบุรีรมย์ คลองสำโรง คลองแสนแสบ คลองนครเนื่องเขต คลองรังสิตประยูรศักดิ์ คลองเปรมประชากร และ คลองทวีวัฒนา ยังทรงโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองส่งน้ำประปา จากเชียงราก สู่สามเสน อำเภอดุสิต จังหวัดพระนคร ซึ่งคลองนี้ส่งน้ำจากแหล่งน้ำดิบเชียงราก ผ่านอำเภอสามโคก อำเภอเมืองปทุมธานี อำเภอคลองหลวง อำเภอธัญบุรีและอำเภอลำลูกกา จังหวัดปทุมธานี, อำเภอปากเกร็ด และ อำเภอเมืองนนทบุรี จังหวัดนนทบุรี และ เขตสายไหม เขตบางเขน เขตดอนเมือง เขตหลักสี่ เขตจตุจักร เขตบางซื่อ เขตดุสิต เขตพญาไท และ เขตราชเทวี กรุงเทพมหานคร

พระราชกรณียกิจด้านสังคม ทรงยกเลิกระบบไพร่ โดยให้ไพร่เสียเงินแทนการถูกเกณฑ์ นับเป็นการเกิดระบบทหารอาชีพในประเทศไทย นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงเลิกทาสแบบค่อยเป็นค่อยไป เริ่มจากออกกฎหมายให้ลูกทาสอายุครบ 20 ปีเป็นอิสระ จนกระทั่งออกพระราชบัญญัติเลิกทาส ร.ศ. 124 (พ.ศ. 2448) ซึ่งปล่อยทาสทุกคนให้เป็นอิสระและห้ามมีการซื้อขายทาส

การปฏิรูปการปกครอง

พระบรมสาทิสลักษณ์ ขณะทรงปฏิรูปการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตระหนักถึงการคุกคามจากจักรวรรดินิยมตะวันตกที่มีต่อประเทศในแถบเอเชีย โดยมักอ้างความชอบธรรมในการเข้ายึดครองดินแดนแถบนี้ว่าเป็นการทำให้บ้านเมืองเจริญก้าวหน้าอันเป็น "ภาระของคนขาว" ทำให้ต้องทรงปฏิรูปบ้านเมืองให้ทันสมัย โดยพระราชกรณียกิจดังกล่าวเริ่มขึ้นตั้งแต่ พ.ศ. 2416

ประการแรก ทรงตั้งสภาที่ปรึกษาขึ้นมาสองสภา ได้แก่ สภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน (เคาน์ซิลออฟสเตต) และสภาที่ปรึกษาในพระองค์ (ปรีวีเคาน์ซิล) ในปี พ.ศ. 2417 และทรงตั้งขุนนางระดับพระยา 12 นายเป็น "เคาน์ซิลลอร์" ให้มีอำนาจขัดขวางหรือคัดค้านพระราชดำริได้ และทรงตั้งพระราชวงศานุวงศ์ 13 พระองค์ และขุนนางอีก 36 นาย ช่วยถวายความคิดเห็นหรือเป็นกรรมการดำเนินการต่าง ๆ แต่สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ขุนนางสกุลบุนนาค และกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ เห็นว่าสภาที่ปรึกษาเป็นความพยายามดึงพระราชอำนาจของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทำให้เกิดความขัดแย้งที่เรียกว่า วิกฤตการณ์วังหน้า วิกฤตการณ์ดังกล่าวทำให้การปฏิรูปการปกครองชะงักลงกระทั่ง พ.ศ. 2428

พ.ศ. 2427 ทรงปรึกษากับพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ อัครราชทูตไทยประจำอังกฤษ ซึ่งพระองค์เจ้าปฤษฎางค์ พร้อมเจ้านายและข้าราชการ 11 นาย ได้กราบทูลเสนอให้เปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นแบบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ แต่พระองค์ทรงเห็นว่ายังไม่พร้อม แต่ก็โปรดให้ทรงศึกษารูปแบบการปกครองแบบประเทศตะวันตก และ พ.ศ. 2431 ทรงเริ่มทดลองแบ่งงานการปกครองออกเป็น 12 กรม (เทียบเท่ากระทรวง)

พ.ศ. 2431 ทรงตั้ง "เสนาบดีสภา" หรือ "ลูกขุน ณ ศาลา" ขึ้นเป็นฝ่ายบริหาร ต่อมา ใน พ.ศ. 2435 ได้ตั้งองคมนตรีสภา เดิมเรียกสภาที่ปรึกษาในพระองค์ เพื่อวินิจฉัยและทำงานให้สำเร็จ และรัฐมนตรีสภา หรือ "ลูกขุน ณ ศาลาหลวง" ขึ้นเพื้อปรึกษาราชการแผ่นดินที่เกี่ยวกับกฎหมาย นอกจากนี้ยังทรงจัดให้มี "การชุมนุมเสนาบดี" อันเป็นการประชุมปรึกษาราชการที่มุขกระสัน พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท

ด้วยความพอพระทัยในผลการดำเนินงานของกรมทั้งสิบสองที่ได้ทรงตั้งไว้เมื่อ พ.ศ. 2431 แล้ว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงประกาศตั้งกระทรวงขึ้นอย่างเป็นทางการจำนวน 12 กระทรวง เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2435 อันประกอบด้วย

  1. กระทรวงมหาดไทย รับผิดชอบงานที่เดิมเป็นของสมุหนายก ดูแลกิจการพลเรือนทั้งหมดและบังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายเหนือและชายทะเลตะวันออก
  2. กระทรวงนครบาล รับผิดชอบกิจการในพระนคร
  3. กระทรวงโยธาธิการ รับผิดชอบการก่อสร้าง
  4. กระทรวงธรรมการ ดูแลการศาสนาและการศึกษา
  5. กระทรวงเกษตรพานิชการ รับผิดชอบงานที่ในปัจจุบันเป็นของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์และกระทรวงพาณิชย์
  6. กระทรวงยุติธรรม ดูแลเรื่องตุลาการ
  7. กระทรวงมรุธาธร ดูแลเครื่องราชูปโภคของพระมหากษัตริย์
  8. กระทรวงยุทธนาธิการ รับผิดชอบปฏิบัติการการทหารสมัยใหม่ตามแบบยุโรป
  9. กระทรวงพระคลังสมบัติ รับผิดชอบงานที่ในปัจจุบันเป็นของกระทรวงการคลัง
  10. กระทรวงการต่างประเทศ (กรมท่า) รับผิดชอบการต่างประเทศ
  11. กระทรวงกลาโหม รับผิดชอบกิจการทหาร และบังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายใต้
  12. กระทรวงวัง รับผิดชอบกิจการพระมหากษัตริย์

หลังจากวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) ทรงให้กระทรวงมหาดไทยรับผิดชอบกิจการพลเรือนเพียงอย่างเดียว และให้กระทรวงกลาโหมรับผิดชอบกิจการทหารเพียงอย่างเดียว ยุบกรม 2 กรม ได้แก่ กรมยุทธนาธิการ โดยรวมเข้ากับกระทรวงกลาโหม และกรมมรุธาธร โดยรวมเข้ากับกระทรวงวัง และเปลี่ยนชื่อกระทรวงเกษตรพานิชการ เป็น กระทรวงเกษตราธิการ ด้านการปกครองส่วนภูมิภาค มีการรวมอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง ทำให้ไทยกลายมาเป็นรัฐชาติสมัยใหม่ โดยการลดอำนาจเจ้าเมือง และนำข้าราชการส่วนกลางไปประจำแทน ทรงทำให้นครเชียงใหม่ (พ.ศ. 2317–2442) รวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยาม ตลอดจนทรงแต่งตั้งให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ไปประจำที่อุดรธานี เป็นจุดเริ่มต้นของการปกครองแบบเทศาภิบาล

พ.ศ. 2437 ทรงกำหนดให้เทศาภิบาลขึ้นกับกระทรวงมหาดไทย ยกเลิกระบบกินเมือง และระบบหัวเมืองแบบเก่า (ได้แก่ หัวเมืองชั้นใน ชั้นนอก และเมืองประเทศราช) จัดเป็นมณฑล เมือง อำเภอ หมู่บ้าน ระบบเทศาภิบาลดังกล่าวทำให้สยามกลายเป็นรัฐชาติที่มั่นคง มีเขตแดนที่ชัดเจนแน่นอน นับเป็นการรักษาเอกราชของประเทศ และทำให้ราษฎรมีคุณภาพชีวิตดีขึ้น

พระองค์ยังได้ส่งเจ้านายหลายพระองค์ไปศึกษาในทวีปยุโรป เพื่อมาดำรงตำแหน่งสำคัญในการปกครองที่ได้รับการปฏิรูปใหม่นี้ และทรงจ้างชาวต่างประเทศมารับราชการในตำแหน่งที่คนไทยยังไม่เชี่ยวชาญ ทรงตั้งสุขาภิบาลแห่งแรกของประเทศที่ท่าฉลอม พ.ศ. 2448

การเสด็จประพาสต้นและประพาสหัวเมือง

ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล คุณสามารถช่วยเพิ่มข้อมูลส่วนนี้ได้
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประกอบอาหารด้วยพระองค์เอง

การเสด็จประพาสสิงคโปร์ ชวา พม่าและอินเดีย

ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล คุณสามารถช่วยเพิ่มข้อมูลส่วนนี้ได้

การเสด็จประพาสยุโรป

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ไทยพระองค์แรกที่ทรงเดินทางไปถึงทวีปยุโรป การเสด็จฯ เยือนครั้งประวัติศาสตร์ในปี 2440 ถือเป็นทั้งเรื่องใหญ่และใหม่มากในสมัยนั้น

การเสียดินแดนให้ฝรั่งเศส

  • ครั้งที่ 1 เสียแคว้นเขมร (เขมรส่วนนอก) เนื้อที่ประมาณ 123, 050 ตารางกิโลเมตร และเกาะอีก 6 เกาะ วันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2410
  • ครั้งที่ 2 เสียแคว้นสิบสองจุไท หัวพันห้าทั้งหก เมืองพวน แคว้นหลวงพระบาง แคว้นเวียงจันทน์ คำม่วน และแคว้นจำปาศักดิ์ฝั่งตะวันออก (หัวเมืองลาวทั้งหมด) โดยยึดเอาดินแดนสิบสองจุไทย และได้อ้างว่าดินแดนหลวงพระบาง เวียงจันทน์ และนครจำปาศักดิ์ เคยเป็นประเทศราชของญวนและเขมรมาก่อน จึงบีบบังคับเอาดินแดนเพิ่มอีก เนื้อที่ประมาณ 321, 000 ตารางกิโลเมตร วันที่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2431 ประเทศฝรั่งเศสข่มเหงไทยอย่างรุนแรงโดยส่งเรือรบล่วงเข้ามาในแม่น้ำเจ้าพระยา เมื่อถึงป้อมพระจุลจอมเกล้า ฝ่ายไทยยิงปืนไม่บรรจุกระสุน 3 นัดเพื่อเตือนให้ออกไป แต่ทางฝรั่งเศสกลับระดมยิงปืนใหญ่เข้ามาเป็นอันมาก เกิดการรบกันพักหนึ่ง ในวันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2436 ฝรั่งเศสนำเรือรบมาทอดสมอ หน้าสถานทูตของตนในกรุงเทพฯ ได้สำเร็จ (ทั้งนี้ ประเทศอังกฤษ ได้ส่งเรือรบเข้ามาลอยลำอยู่ 2 ลำ ที่อ่าวไทยเช่นกัน แต่มิได้ช่วยปกป้องไทยแต่อย่างใด) ฝรั่งเศสยื่นคำขาดให้ไทย 3 ข้อ ให้ตอบใน 48 ชั่วโมง เนื้อหา คือ
    • ให้ไทยใช้ค่าเสียหายสามล้านแฟรงค์ โดยจ่ายเป็นเหรียญนกจากเงินถุงแดง พร้อมส่งเช็คให้สถานทูตฝรั่งเศสแถวบางรัก
    • ให้ยกดินแดนบนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงและเกาะต่าง ๆ ในแม่น้ำด้วย
    • ให้ถอนทัพไทยจากฝั่งแม่น้ำโขงออกให้หมดและไม่สร้างสถานที่สำหรับการทหาร ในระยะ 25 กิโลเมตร ทางฝ่ายไทยไม่ยอมรับในข้อ 2 ฝรั่งเศสจึงส่งกองทัพมาปิดอ่าวไทย เมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม – 3 สิงหาคม พ.ศ. 2436 และยึดเอาจังหวัดจันทบุรีกับจังหวัดตราดไว้ เพื่อบังคับให้ไทยทำตาม
  • ไทยเสียเนื้อที่ประมาณ 50, 000 ตารางกิโลเมตร ให้แก่ฝรั่งเศส ในวันที่ 3 ตุลาคม พ.ศ. 2436 และฝรั่งเศสได้ยึดเอาจันทบุรีกับตราด ไว้ต่ออีก นานถึง 11 ปี (พ.ศ. 2436–2447)
  • ปี พ.ศ. 2446 ไทยต้องทำสัญญายกดินแดนให้ฝรั่งเศสอีก คือ ยกจังหวัดตราดและเกาะใต้แหลมสิงห์ลงไป (มีเกาะช้างเป็นต้น) ไปถึง ประจันตคีรีเขตร์ (เกาะกง) ดังนั้นฝรั่งเศสจึงถอนกำลังจากจันทบุรีไปตั้งที่ตราด ในปี พ.ศ. 2447
  • วันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2449 ไทยต้องยกดินแดนมณฑลบูรพา คือเขมรส่วนใน ได้แก่เสียมราฐ พระตะบอง และศรีโสภณ ให้ฝรั่งเศสอีก ฝรั่งเศสจึงคืนจังหวัดตราดให้ไทย รวมถึงเกาะทั้งหลายจนถึงเกาะกูด

รวมแล้วในคราวนี้ ไทยเสียเนื้อที่ประมาณ 66, 555 ตารางกิโลเมตร

การเสียดินแดนให้อังกฤษ

มีพระราชนิพนธ์ ทั้งหมด 12 เรื่อง

  1. ไกลบ้าน
  2. ระยะทางเที่ยวชวากว่าสองเดือน
  3. พระราชนิพนธ์จดหมายเหตุรายวัน ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จประพาสเกาะชวาครั้งหลัง
  4. เงาะป่า
  5. นิทราชาคริต
  6. พระราชพิธีสิบสองเดือน
  7. กาพย์เห่เรือ
  8. คำเจรจาละครเรื่องอิเหนา
  9. ตำราทำกับข้าวฝรั่ง
  10. พระราชวิจารณ์จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี
  11. โคลงบรรยายภาพรามเกียรติ์
  12. โคลงสุภาษิตนฤทุมนาการ
ธรรมเนียมพระยศของ
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ธงประจำพระอิสริยยศ
ตราประจำพระองค์
การทูลใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท
การแทนตนข้าพระพุทธเจ้า
การขานรับพระพุทธเจ้าข้าขอรับ/เพคะ

พระบรมราชอิสริยยศ

  • พระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ (20 กันยายน พ.ศ. 2396 - 21 มีนาคม พ.ศ. 2404)
  • สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร กรมหมื่นพิฆเนศวรสุรสังกาศ (21 มีนาคม พ.ศ. 2404 - 15 มีนาคม พ.ศ. 2410)
  • สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร กรมขุนพินิตประชานาถ (15 มีนาคม พ.ศ. 2410 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2411)
  • พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ฯ พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2411 - 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2416)
  • พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2416 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)

พระราชลัญจกรประจำพระองค์

พระราชลัญจกรประจำพระองค์

พระราชลัญจกรประจำพระองค์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าอยู่หัว เป็นตรางา ลักษณะกลมรี กว้าง 5.5 ซ.ม. ยาว 6.8 ซ.ม. โดยมีตรา พระเกี้ยว หรือ จุลมงกุฏ ซึ่งประดิษฐานบนพานแว่นฟ้า 2 ชั้น มีฉัตรบริวารตั้งขนาบทั้ง 2 ข้าง ถัดออกไปจะมีพานแว่นฟ้า 2 ชั้น ทางด้านซ้ายวางสมุดตำรา และทางด้านขวาวางพระแว่นสุริยกานต์เพชร โดยพระราชลัญจกรของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นเป็นการเจริญรอยจำลองมาจากพระราชลัญจกรของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

การสร้างพระลัญจกรประจำพระองค์นั้น จะใช้แนวคิดจากพระบรมนามาภิไธยก่อนทรงราชย์ นั่นคือ "จุฬาลงกรณ์" ซึ่งแปลว่า เครื่องประดับศีรษะ หรือ จุลมงกุฎ ดังนั้น จึงเลือกใช้ พระเกี้ยว หรือ จุลมงกุฎ มาใช้เป็นพระราชลัญจกรประจำพระองค์

พระพุทธรูปประจำพระองค์

พระพุทธรูปประจำพระชนมวาร รัชกาลที่ 5
พระพุทธรูปประจำรัชกาลที่ 5
  • พระพุทธรูปประจำพระชนมวารพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระพุทธรูปปางห้ามพระแก่นจันทน์ ซึ่งโปรดให้สร้างขึ้นแทน ปางไสยาสน์เพราะทรงพระราชสมภพวันอังคาร โดยทรงให้สร้างขึ้นในราวปี พ.ศ. 2466–2453 สร้างด้วยทองคำ ความสูงรวมฐาน 34.60 เซนติเมตร
  • พระพุทธรูปประจำรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระพุทธรูปปางขัดสมาธิเพชร พระเกตุมาลาเป็นเปลวเพลิง เหนือพระเศียรกางกั้นด้วยฉัตรปรุทอง 3 ชั้น สร้างราว พ.ศ. 2453-2468 หน้าตักกว้าง 7.2 นิ้ว สูงเฉพาะองค์พระ 11.8 ซ.ม. สูงรวมฉัตร 47.3 ซ.ม.

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ในประเทศ

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ

พระยศทางทหาร

พระราชสมัญญานาม

พระองค์ได้รับการถวายพระสมัญญานามว่า"พระปิยมหาราช" แปลว่า มหาราชผู้ทรงเป็นที่รัก, "พระพุทธเจ้าหลวง", พระบิดาแห่งการปฏิรูปข้าวไทย และ พระบิดาแห่งการถ่ายภาพไทย

พระมเหสี เจ้าจอมมารดา และเจ้าจอม

ทรงฉายพระบรมฉายาลักษณ์กับสมเด็จพระนางเจ้าสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ

พระราชโอรสและพระราชธิดา

หากไม่นับรวมรัชกาลที่ 1-4 แล้ว ถือว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นพระบรมอรรคราชบรรพบุรุษของพระมหากษัตริย์ไทยทุกพระองค์ในพระบรมราชจักรีวงศ์ โดยเป็นสมเด็จพระบรมชนกนาถของพระมหากษัตริย์ไทย 2 พระองค์ คือ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชของพระมหากษัตริย์ไทยอีก 2 พระองค์ คือ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร และพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รวมถึงยังเป็นสมเด็จพระบรมปัยกาธิราชของพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว

พงศาวลีของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
16. (=22.) สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก
8. พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
17. (=23.) พระอัครชายา (หยก)
4. (=24.) พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
18. ทอง ณ บางช้าง
9. สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
19. สมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี
2. พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
20. เศรษฐีจีนฮกเกี้ยนแซ่ตัน
10. เงิน แซ่ตัน
21. น้องสาวของท่านผู้หญิงน้อย
ภรรยาของเจ้าพระยาชำนาญบริรักษ์ (อู่)
5. สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี
22. (=16.) สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก
11. สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์
23. (=17.) พระอัครชายา (หยก)
1. พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
24. (=4.) พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
12. พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
25. สมเด็จพระศรีสุลาลัย
6. สมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์
26. พระอักษรสมบัติ (ทับ)
13. เจ้าจอมมารดาทรัพย์ ในรัชกาลที่ 3
27. ผ่อง
3. สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี
14. บุศย์
7. หม่อมน้อย ศิริวงศ์ ณ อยุธยา
15. แจ่ม
31. ม่วง สุรคุปต์
เชิงอรรถ
  1. (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 15 (14): 148. 3 กรกฎาคม ร.ศ. 117. สืบค้นเมื่อ 27 สิงหาคม 2560.Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  2. ราชสกุลวงศ์, หน้า 104 (เชิงอรรถ)
  3. จากหนังสือพิมพ์ไทยรัฐ ฉบับวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2553
  4. วุฒิชัย มูลศิลป์ และคณะ, พระมหากษัตริย์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์, อัลฟ่า มิเล็นเนียม, ISBN 974-91048-5-4
  5. แน่งน้อย ศักดิ์ศรี, หม่อมราชวงศ์, พระอภิเนาว์นิเวศน์ พระราชนิเวศน์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, สำนักพิมพ์มติชน, 2549 ISBN 974-323-641-4
  6. ราชกิจจานุเบกษา, , เล่ม 27, ตอน 0ง, 30 ตุลาคม พ.ศ. 2453, หน้า 1782
  7. วิจิตรวาทการ, น.พ.วิบูล (สิงหาคม 2544). พระปิยมหาราช รัฐกิจและชีวิตส่วนพระองค์ (2 ed.). 217 ซอยสุขุมวิท 20 แขวงคลองเตย เขตคลองเตย กรุงเทพมหานคร: บริษัท สร้างสรรค์บุ๊คส์ จำกัด. ISBN 974-7481-07-3.Check date values in: |access-date=, |date= (help);|access-date= requires |url= (help)CS1 maint: location (link)
  8. (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 27 (ก): 43. 11 ธันวาคม ร.ศ. 129. สืบค้นเมื่อ 21 เมษายน พ.ศ. 2562.Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  9. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 43.
  10. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 43-44.
  11. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 34.
  12. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 35-36.
  13. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 36-37.
  14. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 37.
  15. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 38-39.
  16. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 40.
  17. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 41.
  18. โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 42.
  19. , สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง
  20. ราชกิจจานุเบกษา, , เล่ม 4, ตอน 32, 22 พฤศจิกายน จ.ศ. 1249, หน้า 257
  21. ราชกิจจานุเบกษา, , เล่ม 8, ตอน 52, 27 มีนาคม ร.ศ. 110, หน้า 470
  22. ราชกิจจานุเบกษา, , เล่ม 8, ตอน 16, 19 กรกฎาคม ร.ศ. 130, หน้า 142
  23. ราชกิจจานุเบกษา, , เล่ม 9, ตอน 30, 23 ตุลาคม ร.ศ. 111, หน้า 249
บรรณานุกรม
  • กรมศิลปากร. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์. . กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554. 296 หน้า. ISBN 978-974-417-594-6
  • เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) (๑๑ สิงหาคม ๒๕๓๑). . ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ. สืบค้นเมื่อ 25 สิงหาคม 2560.Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  • พลาดิศัย สิทธิธัญกิจ.พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว.MBA.กรุงเทพมหานคร.2536
ก่อนหน้า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถัดไป
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมหากษัตริย์สยาม
(1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว


พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด, จพระจ, ลจอมเกล, าเจ, าอย, พระมหากษ, ตร, ไทย, ภาษาอ, เฝ, าด, แก, ไข, เปล, ยนทางจาก, ชกาลท, พระบาทสมเด, จพระปรม, นทรมหาจ, ฬาลงกรณ, พระจ, ลจอมเกล, าเจ, าอย, นยายน, 2396, ลาคม, 2453, เป, นพระมหากษ, ตร, สยาม, ชกาลท, แห, งราชวงศ, กร, เสด, จพระราชสมภพเม, . phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw phramhakstriyithy phasaxun efadu aekikh epliynthangcak rchkalthi 5 phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn phraculcxmeklaecaxyuhw 20 knyayn ph s 2396 23 tulakhm ph s 2453 epnphramhakstriysyam rchkalthi 5 aehngrachwngsckri esdcphrarachsmphphemuxwnxngkhar eduxn 10 aerm 3 kha pichlu trngkbwnthi 20 knyayn ph s 2396 epnphrarachoxrsphraxngkhthi 4 inphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhw aelaepnphraxngkhthi 1 insmedcphraethphsirinthrabrmrachini eswyrachsmbtiemuxwnphvhsbdi eduxn 11 khun 15 kha pimaorng ph s 2411 3 esdcswrrkht emuxwnxathity eduxn 11 aerm 4 kha picx trngkbwnthi 23 tulakhm ph s 2453 dwyorkhphrawkkaphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwphrapiymharachphrabrmchayalksn phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwsmedcphraecakrungsyam 1 khrxngrachy1 tulakhm ph s 2411 23 tulakhm ph s 2453rachaphiesk11 phvscikayn ph s 2411 khrngthi 1 16 phvscikayn ph s 2416 khrngthi 2 phrabrmmharachwngkxnhnaphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhwthdipphrabathsmedcphramngkudeklaecaxyuhwphusaercrachkarsmedcecaphrayabrmmhasrisuriywngs chwng bunnakh 2411 16 smedcphranangecaesawphaphxngsri 2440 smedcphrabrmoxrsathirach ecafamhawchirawuth syammkudrachkumar 2450 xkhrmehsismedcphranangecasunnthakumarirtn phrabrmrachethwi smedcphranangecaswangwthna phrabrmrachethwi smedcphranangecaesawphaphxngsri phrabrmrachininathphrarachbutr97 phraxngkh 2 wdpracarchkalwdrachbphithsthitmhasimaramrachwrwiharrachwngsrachwngsckriphrarachbidaphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhwphrarachmardasmedcphraethphsirinthrabrmrachiniphrarachsmphph20 knyayn ph s 2396 phrathinngsmmtiethwrachxupbti emuxngphrankhr praethssyamswrrkht23 tulakhm ph s 2453 57 phrrsa phrathinngxmphrsthan emuxngphrankhr praethssyamsasnasasnaphuththbrrcuphrabrmxthiphrawimanthxngklang bnphrathinngckrimhaprasathlayphraxphiithy enuxha 1 phrarachprawti 1 1 brmrachaphieskkhrngthi 1 1 2 phnwchaelabrmrachaphieskkhrngthi 2 1 3 swrrkht 2 phrarachkrniykic 2 1 khlngphaph 2 2 karptirupkarpkkhrxng 2 3 karesdcpraphastnaelapraphashwemuxng 2 4 karesdcpraphassingkhopr chwa phmaaelaxinediy 2 5 karesdcpraphasyuorp 3 karesiydinaedn 3 1 karesiydinaednihfrngess 3 2 karesiydinaednihxngkvs 4 phrarachniphnth 5 phrabrmrachxisriyysaelaphraekiyrtiys 5 1 phrabrmrachxisriyys 5 2 phrarachlyckrpracaphraxngkh 5 3 phraphuththruppracaphraxngkh 5 4 ekhruxngrachxisriyaphrninpraeths 5 5 ekhruxngrachxisriyaphrntangpraeths 5 6 phraysthangthhar 5 7 phrarachsmyyanam 6 phrabrmrachanusrn 7 phrarachsnttiwngs 7 1 phramehsi ecacxmmarda aelaecacxm 7 2 phrarachoxrsaelaphrarachthida 8 phngsawli 9 duephim 10 xangxing 11 aehlngkhxmulxunphrarachprawti smedcecafaculalngkrn khwa yunkhangphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhwinekhruxngaebbthharerux phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw esdcphrarachsmphphemuxwnxngkhar eduxn 10 aerm 3 kha pichlu ebycsk c s 1215 trngkbwnthi 20 knyayn ph s 2396 ephlakxnthumhnungbatrhnung epnphrarachoxrsinphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhw thiprasutiaetphranangethx phraxngkhecaraephyphmraphirmy inrchkalthi 6 idmikarsthapnaphrabrmxthiepnsmedcphraethphsirinthrabrmrachini khrngnnphrabrmwngsanuwngsesnabdiekhachuxknkrabbngkhmthulwa thukwnniecafakimmiehmuxnaetkxn khxihykkhunepnecafaxyangsmykxn cungphrarachthanphranamwa ecafaculalngkrn 4 thungwnthi 21 minakhm ph s 2404 cungidrbphrarachthansuphrrnbtcarukphranamwa smedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn bdinthrethphymhamkud burusyrtnrachrwiwngs wrutmphngsbriphtr siriwthnrachkumar aelwoprdekla ihtngecakrmepnhmunphikhenswrsursngkas 5 sungkhawa culalngkrn nnaeplwa ekhruxngpradbphm xnhmaythung phraekiyw thimirupepnswnyxdkhxngphramhamngkudhruxyxdchda phraxngkhmiphrakhnisthaaelaphraxnucharwmphramardarwm 3 phraxngkh idaek smedcphraecabrmwngsethx ecafacnthrmnthl osphnphkhwdi krmhlwngwisuththikrastriy smedcphraecabrmwngsethx ecafacaturntrsmi krmphrackrphrrdiphngs aelasmedcphrarachpitula brmphngsaphimukh ecafaphanurngsiswangwngs krmphrayaphanuphnthuwngswredch phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw thrngidrbkarsuksaebuxngtninsankphraecaxyyikaethx krmhlwngwresrthsuda thrngidrbkarsuksadanxksrsastr phasaekhmrcakhlwngrachaphirmy thrngidkarsuksakaryingpunifcakphrayaxphyephlingsr ecafachayculalngkrn krmkhunphinitprachanath wnphvhsbdithi 4 mkrakhm ph s 2408 nbaebbpccubnepn ph s 2409 oprdihoskntsmedcecafaculalngkrn 6 aelwthrngphnwchepnsamenr n phraxuobsthwdphrasrirtnsasdaram emuxwnphvhsbdithi 19 krkdakhm ph s 2409 7 idthwayethsnamhachatiknthskrbrrph n phrathinngthrngthrrm emuxwnxngkharthi 23 tulakhm 8 phayhlngcakkarphnwch oprdihtngphithieluxnsmedcecafaculalngkrnkhunepn krmkhunphinitprachanarth emuxwnxathitythi 15 minakhm ph s 2410 9 nbaebbpccubnepn ph s 2411 odythrngkakbrachkarkrmmhadelk krmphrakhlngmhasmbti aelakrmthharbkwnghna 10 brmrachaphieskkhrngthi 1 phramhakstriyrachwngsckri phrabathsmedcphraphuththyxdfaculaolkmharach phrabathsmedcphraphuththelishlanphaly phrabathsmedcphranngeklaecaxyuhw phrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhw phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw phrabathsmedcphramngkudeklaecaxyuhw phrabathsmedcphrapkeklaecaxyuhw phrabathsmedcphrapremnthrmhaxannthmhidl phraxthmramathibdinthr phrabathsmedcphramhaphumiphlxdulyedchmharach brmnathbphitr phrabathsmedcphrawchireklaecaxyuhwdkhk phrarachphithibrmrachaphiesk phuththskrach 2411 wnthi 1 tulakhm ph s 2411 phrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhwesdcswrrkhtphayhlngesdcxxkthxdphraentrsuriyuprakha 18 singhakhm ph s 2411 odykxnthiphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhwcaswrrkhtnn idmiphrarachhtthelkhaiwwa phrarachdarithrngehnwa ecanaysungcasubphrarachwngstxipphayhna phraecanxngyaethxkid phraecalukyaethxkid phraecahlanethxkid ihthanphuhlkphuihypruksakncngphrxm sudaelwaetcaehndiphrxmknethid thanphuidmiprichakhwrcarksaaephndinidkiheluxkdutamsmkhwr dngnn emuxphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhwesdcswrkht cungidmikarprachumpruksaeruxngkarthwaysirirachsmbtiaedphraecaaephndinphraxngkhihm sunginthiprachumnnprakxbdwyphrabrmwngsanuwngs kharachkarchnphuihy aelaphrasngkh odyphraecanxngyaethx krmhlwngethewsrwchrinthr idesnxsmedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn krmkhunphinitprachanath phrarachoxrsphraxngkhihyinphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhwkhunepnphraecaaephndin sungthiprachumnnmikhwamehnphxngepnexkchnth dngnn phraxngkhcungidrbkarthulechiyihkhunkhrxngrachsmbtitxcaksmedcphrarachbida 11 odyinkhnann miphrachnmayuephiyng 15 phrrsa dngnn cungidaetngtngsmedcecaphrayabrmmhasrisuriywngs chwng bunnakh epnphusaercrachkaraethnphraxngkh cnkwaphraxngkhcamiphrachnmphrrskhrb 20 phrrsa odythrngprakxbphrarachphithibrmrachaphieskkhrngaerk emuxwnthi 11 phvscikayn ph s 2411 odyidrbkarechlimphraprmaphiithywa phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn phraculalngkrneklaecaxyuhw odymiphranamtamcarukinphrasubrrnbdwa 10 phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn bdinthrethphymhamngkut burusrtnrachrwiwngs wrutmphngsbriphtr wrkhtiyrachnikordm caturnbrmmhackrphrrdirachsngkas xuphotsuchatisngsuththekhraahni ckribrmnath xdiswrrachramwrngkur suphathikarrngsvsdi thylksnwicitrosphakhysrrphangkh mhachontmangkhprantbathbngkchyukhl prasiththisrrphsuphphlxudm brmsukhummaly thiphyethphawtariphsalekiyrtikhunxdulywiess srrphethewsranurks wisisthskdismyaphinitprachanath eprmkramlkhtiyrachprayur mulmukhrachdilk mhapriwarnaykxnnt mhntwrvththiedch srrphwiesssirinthr xenkchnnikrsomsrsmmti prasiththiwrysmohdmbrmrachsmbti nphpdleswtchtradichtr sirirtonplksnmhabrmrachaphieskaphilit srrphthsthiswichitchy sklmihswriymhaswaminthr mehswrmhinthr mharamathirachwordm brmnathchatixachawsry phuththathiityrtnsrnarks xdulyskdixrrkhnersrathibdi emttakrunasitlhvthy xonpmybuykarskliphsal mharsdathibdinthr prminthrthrrmikharachathirach brmnathbphitr phraculalngkrneklaecaxyuhw phnwchaelabrmrachaphieskkhrngthi 2 phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwsungthrngphraphnwchepnphraphiksuculalng kron brmrachaphieskkhrngthisxng emuxphraxngkhmiphrachnmayukhrb 20 phrrsaaelw emuxwnthi 15 knyayn ph s 2416 cungphnwchepnphraphiksu n wdphrasrirtnsasdaram aelwesdcipprathb n wdbwrniewsrachwrwiharepnewla 15 wn hlngcakthrnglasikkhaaelw idmikarcdphrarachphithibrmrachaphieskkhrngthi 2 khun emuxwnthi 16 phvscikayn ph s 2416 odyidrbkarechlimphraprmaphiithyinkhrngniwa phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn phraculcxmeklaecaxyuhw miphranamtamcarukinphrasubrrnbdwa 12 phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn bdinthrethphymhamngkut burusyrtnrachrwiwngs wrutmphngsbriphtr wrkhtiyrachnikordm caturntbrmmhackrphrrdirachsngkas xuphotsuchatisngsuththekhraahni ckribrmnath mhamngkudrachwrangkur sucritmulsusathit xrrkhxukvstiphbuly burphadulykvsdaphinihar suphathikarrngsvsdi thylksnwicitr osphakhysrrphangkh mhachontmangkhprant bathbngkchyukhl prasiththisrrphsuphphlxudmbrmsukhummaly thiphyethphawtariphsalekiyrtikhunxdulyphiess srrphethewsranurks wisisthskdismyaphinitprachanath eprmkramlkhtiyrachprayur mulmukhmatyaphirmy xudmedchathikar briburnkhunsarsyamathinkhrwrutemkrachdilk mhapriwarnaykxnntmhntwrvththiedch srrphwiesssirinthr xenkchnnikrsomsrsmmti prasiththiwrysmohdmbrmrachsmbti nphpdleswtchtradichtr sirirtonplksnmhabrmrachaphieskaphilit srrphthsthiswichitchy sklmihswriymhaswaminthr mehswrmhinthrmharamathirachwordm brmnathchatixachawsry phuththathiitrrtnsrnarks xdulyskdixrrkhnersrathibdi emttakrunasitlhvthy xonpmybuykar skliphsalmharsdathibdinthr prminthrthrrmikharachathirach brmnathbphitr phraculcxmeklaecaxyuhw swrrkht phraoksthxngihypradisthanphrabrmsphphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw n phrathinngdusitmhaprasath inphrabrmmharachwng phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwesdcswrrkhtdwyorkhphrawkka it emuxwnthi 23 tulakhm ph s 2453 ewla 2 45 nalika n phrathinngxmphrsthan phrarachwngdusit siriphrachnmphrrsaid 57 phrrsa 13 nayaephthywibul wicitrwathkar nkekhiynechingprawtisastr idihkhwamehnrabuorkhthiepnipid khux orkhniwinit orkhitxkesb cakkartidechux aelaorkhitchnid Chronic Glomerulonephritis xnekidcaktxmthxnsilxkesbchbphln xyangirktam imsamarthrabuidchdecnwaepnorkhitchnidid 14 thngni rthbalithyidcdihwnthi 23 tulakhm khxngthukpi epnwnpiymharachaelaepnwnhyudrachkar phraemrumasthrngphrabrmsph phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw n mnthlphithithxngsnamhlwng kxnswrrkhtekhymiphrarachkraaesrbsnginphrarachhtthelkhawaihykelikkarphraemruihyesiy plukaetthiephaphxsmkhwrinthxngsnamhlwngaelwaetcaehnsmkhwr phrabathsmedcphramngkudeklaecaxyuhwthrngekharphtxphrarachprasngkh cungoprdihcdkartamphrarachdarinn 15 phrarachkrniykickhlngphaph tnstwrrsthi 20 thrngidrbkarcdihepn 1 inphunakhxng 16 chatiphucachinaolk txngkarxangxing oprdsngektwaphraxngkhprathbphrathinngthimihmayelkh 6 aephnthirachxanackrsyam rawpi ph s 2443 phrxmdwysmedcphranangecaesawphaphxngsri phrabrmrachininath thrngepidesnthangrthifsaykrungethphmhankhr nkhrrachsima emuxwnthi 26 minakhm ph s 2439 phrarachkrniykicthisakhykhxngrchkalthi 5 idaek thrngphrakrunaoprdekla ihmikarelikthasaelaiphrinpraethsithy karpxngknkarepnxananikhmkhxngckrwrrdifrngessaelackrwrrdixngkvs idmikarprakasxxkmaihmikarnbthuxsasnaodyxisrainpraeths odybukhkhlsasnakhristaelasasnaxislamsamarthptibtisasnkicidxyangxisra nxkcakniidmikarnarabbcakthangyuorpmaichinpraethsithy idaekrabbkarichthnbtraelaehriyybath ichrabbekhtkarpkkhrxngihm echn mnthlethsaphibal cnghwd aelaxaephx aelaidmikarsrangrthif sayaerk khux krungethph thung xyuthya lngwnthi 1 minakhm r s 109 sungtrngkb phuththskrach 2433 nxkcakniidminganphrarachniphnth thisakhy karkxtngkarprapa kariffa iprsniyothrelkh othrsphth karsuxsar karrthif swnkarkhmnakhm ihmikarkhudkhlxnghlayaehng echn khlxngpraewsburirmy khlxngsaorng khlxngaesnaesb khlxngnkhrenuxngekht khlxngrngsitprayurskdi khlxngeprmprachakr aela khlxngthwiwthna yngthrngoprdekla ihkhudkhlxngsngnaprapa cakechiyngrak susamesn xaephxdusit cnghwdphrankhr sungkhlxngnisngnacakaehlngnadibechiyngrak phanxaephxsamokhk xaephxemuxngpthumthani xaephxkhlxnghlwng xaephxthyburiaelaxaephxlalukka cnghwdpthumthani xaephxpakekrd aela xaephxemuxngnnthburi cnghwdnnthburi aela ekhtsayihm ekhtbangekhn ekhtdxnemuxng ekhthlksi ekhtctuckr ekhtbangsux ekhtdusit ekhtphyaith aela ekhtrachethwi krungethphmhankhr phrarachkrniykicdansngkhm thrngykelikrabbiphr odyihiphresiyenginaethnkarthukeknth nbepnkarekidrabbthharxachiphinpraethsithy 16 nxkcakni phraxngkhyngthrngelikthasaebbkhxyepnkhxyip erimcakxxkkdhmayihlukthasxayukhrb 20 piepnxisra cnkrathngxxkphrarachbyytielikthas r s 124 ph s 2448 sungplxythasthukkhnihepnxisraaelahammikarsuxkhaythas 17 karptirupkarpkkhrxng phrabrmsathislksn khnathrngptirupkarpkkhrxngaebbmnthlethsaphibal phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwthrngtrahnkthungkarkhukkhamcakckrwrrdiniymtawntkthimitxpraethsinaethbexechiy odymkxangkhwamchxbthrrminkarekhayudkhrxngdinaednaethbniwaepnkarthaihbanemuxngecriykawhnaxnepn pharakhxngkhnkhaw 18 thaihtxngthrngptirupbanemuxngihthnsmy odyphrarachkrniykicdngklawerimkhuntngaet ph s 2416 18 prakaraerk thrngtngsphathipruksakhunmasxngspha idaek sphathipruksarachkaraephndin ekhansilxxfsett aelasphathipruksainphraxngkh priwiekhansil inpi ph s 2417 aelathrngtngkhunnangradbphraya 12 nayepn ekhansillxr ihmixanackhdkhwanghruxkhdkhanphrarachdariid aelathrngtngphrarachwngsanuwngs 13 phraxngkh aelakhunnangxik 36 nay chwythwaykhwamkhidehnhruxepnkrrmkardaeninkartang aetsmedcecaphrayabrmmhasrisuriywngs chwng bunnakh khunnangskulbunnakh aelakrmphrarachwngbwrwiichychay ehnwasphathipruksaepnkhwamphyayamdungphrarachxanackhxngphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw thaihekidkhwamkhdaeyngthieriykwa wikvtkarnwnghna 19 wikvtkarndngklawthaihkarptirupkarpkkhrxngchangklngkrathng ph s 2428 ph s 2427 thrngpruksakbphrawrwngsethx phraxngkhecapvsdangkh xkhrrachthutithypracaxngkvs sungphraxngkhecapvsdangkh phrxmecanayaelakharachkar 11 nay idkrabthulesnxihepliynaeplngkarpkkhrxngepnaebbrachathipityphayitrththrrmnuy aetphraxngkhthrngehnwayngimphrxm aetkoprdihthrngsuksarupaebbkarpkkhrxngaebbpraethstawntk aela ph s 2431 thrngerimthdlxngaebngngankarpkkhrxngxxkepn 12 krm ethiybethakrathrwng 20 ph s 2431 thrngtng esnabdispha hrux lukkhun n sala khunepnfaybrihar txma in ph s 2435 idtngxngkhmntrispha edimeriyksphathipruksainphraxngkh ephuxwinicchyaelathanganihsaerc aelarthmntrispha hrux lukkhun n salahlwng khunephuxpruksarachkaraephndinthiekiywkbkdhmay nxkcakniyngthrngcdihmi karchumnumesnabdi xnepnkarprachumpruksarachkarthimukhkrasn phrathinngdusitmhaprasath 21 dwykhwamphxphrathyinphlkardaeninngankhxngkrmthngsibsxngthiidthrngtngiwemux ph s 2431 aelw phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwcungthrngprakastngkrathrwngkhunxyangepnthangkarcanwn 12 krathrwng emuxwnthi 1 emsayn ph s 2435 xnprakxbdwy krathrwngmhadithy rbphidchxbnganthiedimepnkhxngsmuhnayk duaelkickarphleruxnthnghmdaelabngkhbbychahwemuxngfayehnuxaelachaythaeltawnxxk krathrwngnkhrbal rbphidchxbkickarinphrankhr krathrwngoythathikar rbphidchxbkarkxsrang krathrwngthrrmkar duaelkarsasnaaelakarsuksa krathrwngekstrphanichkar rbphidchxbnganthiinpccubnepnkhxngkrathrwngekstraelashkrnaelakrathrwngphanichy krathrwngyutithrrm duaeleruxngtulakar krathrwngmruthathr duaelekhruxngrachupophkhkhxngphramhakstriy krathrwngyuththnathikar rbphidchxbptibtikarkarthharsmyihmtamaebbyuorp krathrwngphrakhlngsmbti rbphidchxbnganthiinpccubnepnkhxngkrathrwngkarkhlng krathrwngkartangpraeths krmtha rbphidchxbkartangpraeths krathrwngklaohm rbphidchxbkickarthhar aelabngkhbbychahwemuxngfayit krathrwngwng rbphidchxbkickarphramhakstriy 22 hlngcakwikvtkarn r s 112 ph s 2436 thrngihkrathrwngmhadithyrbphidchxbkickarphleruxnephiyngxyangediyw aelaihkrathrwngklaohmrbphidchxbkickarthharephiyngxyangediyw yubkrm 2 krm idaek krmyuththnathikar odyrwmekhakbkrathrwngklaohm aelakrmmruthathr odyrwmekhakbkrathrwngwng aelaepliynchuxkrathrwngekstrphanichkar epn krathrwngekstrathikar dankarpkkhrxngswnphumiphakh mikarrwmxanacekhasusunyklang thaihithyklaymaepnrthchatismyihm 23 odykarldxanacecaemuxng aelanakharachkarswnklangippracaaethn thrngthaihnkhrechiyngihm ph s 2317 2442 rwmekhaepnswnhnungkhxngsyam tlxdcnthrngaetngtngihphraecanxngyaethx krmhmunprackssilpakhm ippracathixudrthani epncuderimtnkhxngkarpkkhrxngaebbethsaphibal 24 ph s 2437 thrngkahndihethsaphibalkhunkbkrathrwngmhadithy ykelikrabbkinemuxng aelarabbhwemuxngaebbeka idaek hwemuxngchnin chnnxk aelaemuxngpraethsrach cdepnmnthl emuxng xaephx hmuban rabbethsaphibaldngklawthaihsyamklayepnrthchatithimnkhng miekhtaednthichdecnaennxn nbepnkarrksaexkrachkhxngpraeths aelathaihrasdrmikhunphaphchiwitdikhun 25 phraxngkhyngidsngecanayhlayphraxngkhipsuksainthwipyuorp ephuxmadarngtaaehnngsakhyinkarpkkhrxngthiidrbkarptirupihmni aelathrngcangchawtangpraethsmarbrachkarintaaehnngthikhnithyyngimechiywchay thrngtngsukhaphibalaehngaerkkhxngpraethsthithachlxm ph s 2448 16 karesdcpraphastnaelapraphashwemuxng swnnirxephimetimkhxmul khunsamarthchwyephimkhxmulswnniid phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwthrngprakxbxahardwyphraxngkhexng karesdcpraphassingkhopr chwa phmaaelaxinediy swnnirxephimetimkhxmul khunsamarthchwyephimkhxmulswnniidkaresdcpraphasyuorp phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw rchkalthi 5 thrngepnphramhakstriyithyphraxngkhaerkthithrngedinthangipthungthwipyuorp karesdc eyuxnkhrngprawtisastrinpi 2440 thuxepnthngeruxngihyaelaihmmakinsmynn 26 dubthkhwamhlkthi karesdcpraphasyuorpkhxngphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw karesiydinaedn dubthkhwamhlkthi karesiydinaednkhxngithyinsmyrtnoksinthr karesiydinaednihfrngess khrngthi 1 esiyaekhwnekhmr ekhmrswnnxk enuxthipraman 123 050 tarangkiolemtr aelaekaaxik 6 ekaa wnthi 15 krkdakhm ph s 2410 khrngthi 2 esiyaekhwnsibsxngcuith hwphnhathnghk emuxngphwn aekhwnhlwngphrabang aekhwnewiyngcnthn khamwn aelaaekhwncapaskdifngtawnxxk hwemuxnglawthnghmd odyyudexadinaednsibsxngcuithy aelaidxangwadinaednhlwngphrabang ewiyngcnthn aelankhrcapaskdi ekhyepnpraethsrachkhxngywnaelaekhmrmakxn cungbibbngkhbexadinaednephimxik enuxthipraman 321 000 tarangkiolemtr wnthi 27 minakhm ph s 2431 praethsfrngesskhmehngithyxyangrunaerngodysngeruxrblwngekhamainaemnaecaphraya emuxthungpxmphraculcxmekla fayithyyingpunimbrrcukrasun 3 ndephuxetuxnihxxkip aetthangfrngessklbradmyingpunihyekhamaepnxnmak ekidkarrbknphkhnung inwnthi 13 krkdakhm ph s 2436 frngessnaeruxrbmathxdsmx hnasthanthutkhxngtninkrungethph idsaerc thngni praethsxngkvs idsngeruxrbekhamalxylaxyu 2 la thixawithyechnkn aetmiidchwypkpxngithyaetxyangid frngessyunkhakhadihithy 3 khx ihtxbin 48 chwomng enuxha khux ihithyichkhaesiyhaysamlanaefrngkh odycayepnehriyynkcakenginthungaedng phrxmsngechkhihsthanthutfrngessaethwbangrk ihykdinaednbnfngsayaemnaokhngaelaekaatang inaemnadwy ihthxnthphithycakfngaemnaokhngxxkihhmdaelaimsrangsthanthisahrbkarthhar inraya 25 kiolemtr thangfayithyimyxmrbinkhx 2 frngesscungsngkxngthphmapidxawithy emuxwnthi 26 krkdakhm 3 singhakhm ph s 2436 aelayudexacnghwdcnthburikbcnghwdtradiw ephuxbngkhbihithythatam ithyesiyenuxthipraman 50 000 tarangkiolemtr ihaekfrngess inwnthi 3 tulakhm ph s 2436 aelafrngessidyudexacnthburikbtrad iwtxxik nanthung 11 pi ph s 2436 2447 pi ph s 2446 ithytxngthasyyaykdinaednihfrngessxik khux ykcnghwdtradaelaekaaitaehlmsinghlngip miekaachangepntn ipthung pracntkhiriekhtr ekaakng dngnnfrngesscungthxnkalngcakcnthburiiptngthitrad inpi ph s 2447 wnthi 23 minakhm ph s 2449 ithytxngykdinaednmnthlburpha khuxekhmrswnin idaekesiymrath phratabxng aelasriosphn ihfrngessxik frngesscungkhuncnghwdtradihithy rwmthungekaathnghlaycnthungekaakud rwmaelwinkhrawni ithyesiyenuxthipraman 66 555 tarangkiolemtr aelaithyesiydinaednxikkhrngthangdankhwakhxngaemnaokhng khuxxanaekht ichyburi aela capaskditawntk inwnthi 23 kumphaphnth ph s 2450karesiydinaednihxngkvs esiydinaednfngsayaemnasalawin 5 emuxngengiyw aela 13 emuxngkaehriyng ihxngkvs emux 27 tulakhm ph s 2435 esiydinaedn rthithrburi rthklntn rthtrngkanu aelarthpalis ihxngkvs emux 10 minakhm ph s 2451 nbxyangihm ph s 2452 ephuxkhxkuengin 4 lanpxndthxngkhaxtradxkebiy 4 txpi miewlacharahni 40 piphrarachniphnthmiphrarachniphnth thnghmd 12 eruxng 27 iklban rayathangethiywchwakwasxngeduxn phrarachniphnthcdhmayehturaywn khxngphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw emuxesdcpraphasekaachwakhrnghlng engaapa nithrachakhrit phrarachphithisibsxngeduxn kaphyeherux khaecrcalakhreruxngxiehna tarathakbkhawfrng phrarachwicarncdhmayehtukhwamthrngcakhxngkrmhlwngnrinthrethwi okhlngbrryayphaphramekiyrti okhlngsuphasitnvthumnakarphrabrmrachxisriyysaelaphraekiyrtiysdubthkhwamhlkthi raychuxphraxisriyysaelaphraekiyrtiysinphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw thrrmeniymphrayskhxng phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw thngpracaphraxisriyys trapracaphraxngkhkarthulitfalaxxngthuliphrabathkaraethntnkhaphraphuththecakarkhanrbphraphuththecakhakhxrb ephkhaphrabrmrachxisriyys phraecalukyaethx ecafaculalngkrn 20 knyayn ph s 2396 21 minakhm ph s 2404 smedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn bdinthrethphymhamkud burusyrtnrachrwiwngs wrutmphngsbriphtr siriwthnrachkumar krmhmunphikhenswrsursngkas 21 minakhm ph s 2404 15 minakhm ph s 2410 smedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn bdinthrethphymhamkud burusyrtnrachrwiwngs wrutmphngsbriphtr siriwthnrachkumar krmkhunphinitprachanath 28 15 minakhm ph s 2410 11 phvscikayn ph s 2411 phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn phraculalngkrneklaecaxyuhw 11 phvscikayn ph s 2411 16 phvscikayn ph s 2416 phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn phraculcxmeklaecaxyuhw 16 phvscikayn ph s 2416 23 tulakhm ph s 2453 phrarachlyckrpracaphraxngkh phrarachlyckrpracaphraxngkh phrarachlyckrpracaphraxngkhphrabathsmedcphraculcxmeklaxyuhw epntranga lksnaklmri kwang 5 5 s m yaw 6 8 s m odymitra phraekiyw hrux culmngkut sungpradisthanbnphanaewnfa 2 chn michtrbriwartngkhnabthng 2 khang thdxxkipcamiphanaewnfa 2 chn thangdansaywangsmudtara aelathangdankhwawangphraaewnsuriykantephchr odyphrarachlyckrkhxngphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwnnepnkarecriyrxycalxngmacakphrarachlyckrkhxngphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhw karsrangphralyckrpracaphraxngkhnn caichaenwkhidcakphrabrmnamaphiithykxnthrngrachy nnkhux culalngkrn sungaeplwa ekhruxngpradbsirsa hrux culmngkud dngnn cungeluxkich phraekiyw hrux culmngkud maichepnphrarachlyckrpracaphraxngkh 29 phraphuththruppracaphraxngkh phraphuththruppracaphrachnmwar rchkalthi 5 phraphuththruppracarchkalthi 5 phraphuththruppracaphrachnmwarphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw epnphraphuththruppanghamphraaekncnthn sungoprdihsrangkhunaethn pangisyasnephraathrngphrarachsmphphwnxngkhar odythrngihsrangkhuninrawpi ph s 2466 2453 srangdwythxngkha khwamsungrwmthan 34 60 esntiemtrphraphuththruppracarchkalphrabathsmedcphraclcxmeklaecaxyuhw epnphraphuththruppangkhdsmathiephchr phraektumalaepneplwephling ehnuxphraesiyrkangkndwychtrpruthxng 3 chn srangraw ph s 2453 2468 hnatkkwang 7 2 niw sungechphaaxngkhphra 11 8 s m sungrwmchtr 47 3 s m ekhruxngrachxisriyaphrninpraeths ph s 2425 ekhruxngkhttiyrachxisriyaphrnxnmiekiyrtikhunrungeruxngyingmhackribrmrachwngs m c k fayhna ph s 2411 ekhruxngrachxisriyaphrnxnepnobranmngkhlnphrtnrachwraphrn n r fayhna ph s 2443 ekhruxngrachxisriyaphrnculcxmekla chnthi 1 pthmculcxmeklawiess p c w ph s 2452 ekhruxngrachxisriyaphrnxnepnthiechidchuyingchangephuxk chnsungsud mhaprmaphrnchangephuxk m p ch ph s 2412 ekhruxngrachxisriyaphrnxnmiekiyrtiysyingmngkudithy chnthi 1 prathmaphrnmngkudithy p m ph s 2425 ehriyydusdimala ekhmrachkarinphraxngkh r d m ph ph s 2425 ehriyydusdimala ekhmrachkaraephndin r d m ph ph s 2425 ehriyyckrmala r c m ph s 2447 ehriyyrtnaphrn rchkalthi 4 chnthi 1 m p r 1 ph s 2444 ehriyyrtnaphrn rchkalthi 5 chnthi 1 c p r 1 ph s 2440 ehriyyrachrucithxng rchkalthi 5 r c th 5 ekhruxngrachxisriyaphrntangpraeths ph s 2412 ekhruxngrachxisriyaphrnnkbuysethefn chnthi 1 ckrwrrdixxsetriy hngkari ph s 2421 ekhruxngrachxisriyaphrnnkbuyimekhilaelacxrc shrachxanackr ph s 2427 ekhruxngrachxisriyaphrnnkbuyoxlaf chn prathmaphrn shrachxanackrswiednaelanxrewy ph s 2430 ekhruxngrachxisriyaphrnxnsungsngyingdxkebycmas chnsngwal ckrwrrdiyipun 30 ph s 2434 ekhruxngrachxisriyaphrnchang praethsednmark 31 ph s 2434 ekhruxngrachxisriyaphrnnkbuyxndruw ckrwrrdirsesiy 32 ph s 2435 ekhruxngrachxisriyaphrnnkbuymxrisaelalasars rachxanackrxitali 33 ph s 2435 ekhruxngrachxisriyaphrnaemphrarbsar rachxanackrxitali 33 ph s 2440 ekhruxngrachxisriyaphrnxinthrida ckrwrrdieyxrmnphraysthangthhar ph s 2447 cxmphlaehngkxngthphbksyamaelakxngthpheruxsyam naythphaelanaythpherux 34 35 phrarachsmyyanam phraxngkhidrbkarthwayphrasmyyanamwa phrapiymharach aeplwa mharachphuthrngepnthirk phraphuththecahlwng phrabidaaehngkarptirupkhawithy 36 aela phrabidaaehngkarthayphaphithy 37 phrabrmrachanusrndubthkhwamhlkthi phrabrmrachanusrnkhxngphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwphrarachsnttiwngsphramehsi ecacxmmarda aelaecacxm dubthkhwamhlkthi rayphranamphraphrryaecaaelaphrasnminrchkalthi 5 thrngchayphrabrmchayalksnkbsmedcphranangecasawphaphxngsri phrabrmrachininath phrarachoxrsaelaphrarachthida dubthkhwamhlkthi phrarachsnttiwngsinphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw hakimnbrwmrchkalthi 1 4 aelw thuxwaphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwthrngepnphrabrmxrrkhrachbrrphburuskhxngphramhakstriyithythukphraxngkhinphrabrmrachckriwngs odyepnsmedcphrabrmchnknathkhxngphramhakstriyithy 2 phraxngkh khux phrabathsmedcphramngkudeklaecaxyuhw aelaphrabathsmedcphrapkeklaecaxyuhw epnsmedcphrabrmxykathirachkhxngphramhakstriyithyxik 2 phraxngkh khux phrabathsmedcphrapremnthrmhaxannthmhidl phraxthmramathibdinthr aelaphrabathsmedcphramhaphumiphlxdulyedchmharach brmnathbphitr rwmthungyngepnsmedcphrabrmpykathirachkhxngphrabathsmedcphrawchireklaecaxyuhwphngsawliphngsawlikhxngphrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw 16 22 smedcphrapthmbrmmhachnk 8 phrabathsmedcphraphuththyxdfaculaolkmharach 17 23 phraxkhrchaya hyk 4 24 phrabathsmedcphraphuththelishlanphaly 18 thxng n bangchang 9 smedcphraxmrinthrabrmrachini 19 smedcphrarupsiriosphakhymhanakhnari 2 phrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhw 20 esrsthicinhkekiynaestn 10 engin aestn 21 nxngsawkhxngthanphuhyingnxy phrryakhxngecaphrayachanaybrirks xu 5 smedcphrasrisurieynthrabrmrachini 22 16 smedcphrapthmbrmmhachnk 11 smedcphraecaphinangethx ecafakrmphrasrisudarks 23 17 phraxkhrchaya hyk 1 phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw 24 4 phrabathsmedcphraphuththelishlanphaly 12 phrabathsmedcphranngeklaecaxyuhw 25 smedcphrasrisulaly 6 smedcphrabrmrachmatamhykaethx krmhmunmatyaphithks 26 phraxksrsmbti thb 13 ecacxmmardathrphy inrchkalthi 3 27 phxng 3 smedcphraethphsirinthrabrmrachini 14 busy 7 hmxmnxy siriwngs n xyuthya 15 aecm 31 mwng surkhupt duephim praethsithy prawtisastr phramhakstriyaelaphrabrmwngsanuwngskhxmmxns miphaphaelasuxekiywkb phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhwkarphnwknkhrechiyngihmkhxngsyamxangxingechingxrrth hnngsuxsyyathangphrarachimtri thangkhakhay aelkaredineruxinrahwangkrungsyamkbkrungyipunthathikrungethph PDF rachkiccanuebksa 15 14 148 3 krkdakhm r s 117 subkhnemux 27 singhakhm 2560 Check date values in accessdate date help rachskulwngs hna 104 echingxrrth kk charaprawtisastr ephyhlkthan r 5 thrngkhrxngrachy 42 pi cakhnngsuxphimphithyrth chbbwnthi 23 tulakhm ph s 2553 phrarachphngsawdar krungrtnoksinthr rchchkalthi 4 31 smedcphranangraephyphmraphirmyprasutiecafaculalngkrn phrarachphngsawdar krungrtnoksinthr rchchkalthi 4 108 phrarachphithirbphrasuphrrnbt smedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn phrarachphngsawdar krungrtnoksinthr rchchkalthi 4 161 oskntsmedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn phrarachphngsawdar krungrtnoksinthr rchchkalthi 4 165 smedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn thrngphraphnwchsamenr phrarachphngsawdar krungrtnoksinthr rchchkalthi 4 168 smedcecafaculalngkrn thwayethsnamhachati phrarachphngsawdar krungrtnoksinthr rchchkalthi 4 195 tngsmedcphraecalukyaethx ecafaculalngkrn epnkrmkhunphinitprachanath 10 0 10 1 wuthichy mulsilp aelakhna phramhakstriyaehngkrungrtnoksinthr xlfa mielneniym ISBN 974 91048 5 4 aenngnxy skdisri hmxmrachwngs phraxphienawniewsn phrarachniewsninphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhw sankphimphmtichn 2549 ISBN 974 323 641 4 pramwlkdhmaylksnaxaya r s 127 rachkiccanuebksa khawswrrkht phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw elm 27 txn 0ng 30 tulakhm ph s 2453 hna 1782 wicitrwathkar n ph wibul singhakhm 2544 phrapiymharach rthkicaelachiwitswnphraxngkh 2 ed 217 sxysukhumwith 20 aekhwngkhlxngety ekhtkhlxngety krungethphmhankhr bristh srangsrrkhbukhs cakd ISBN 974 7481 07 3 Check date values in access date date help access date requires url help CS1 maint location link phrabrmrachoxngkar prakas eruxng karphraemruphrabrmsph PDF rachkiccanuebksa 27 k 43 11 thnwakhm r s 129 subkhnemux 21 emsayn ph s 2562 Check date values in accessdate date help 16 0 16 1 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 43 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 43 44 18 0 18 1 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 34 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 35 36 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 36 37 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 37 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 38 39 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 40 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 41 okwith wngssurwthn karemuxngkarpkkhrxngithy hlaymiti hna 42 https readthecloud co notenation la tour eiffel phrapiymharach thrngepnkwiexk xikphraxngkhhnung chungmiphlnganphrarachniphnth thngrxyaekwaelarxykrxng 274 prakaseluxn krmhmunwrckrthranuphaph aelkrmhmunrachsihwikrm epnkrmkhun aelthrngtngsmedcecafamhamala smedcecafaculalngkrn epnkrmkhun snethsnaru phrarachlyckrpracarchkal sankhxsmudklang mhawithyalyramkhaaehng rachkiccanuebksa ecayipunefathullaxxngthuliphrabath elm 4 txn 32 22 phvscikayn c s 1249 hna 257 rachkiccanuebksa phuaethnkngsuleyenxralednmakefathullaxxngthuliphrabaththwayekhruxngrachxisriyaphrn elm 8 txn 52 27 minakhm r s 110 hna 470 rachkiccanuebksa khawthutrusesiyefathullaxxngthuliphrabaththwayekhruxngrachxisriyaphrn elm 8 txn 16 19 krkdakhm r s 130 hna 142 33 0 33 1 rachkiccanuebksa rachthutxitaliefathullaxxngthuliphrabath thwayekhruxngrachxisriyaphrn elm 9 txn 30 23 tulakhm r s 111 hna 249 http www ratchakitcha soc go th DATA PDF 2446 035 603 PDF https www navy mi th index php history detail history id 14 http www ratchakitcha soc go th DATA PDF 2559 E 247 1 PDF http www ratchakitcha soc go th DATA PDF 2548 00155197 PDF brrnanukrmkrmsilpakr sankwrrnkrrmaelaprawtisastr rachskulwngs krungethph sankwrrnkrrmaelaprawtisastr krmsilpakr 2554 296 hna ISBN 978 974 417 594 6 ecaphrayathiphakrwngs kha bunnakh 11 singhakhm 2531 phrarachphngsawdar krungrtnoksinthr rchchkalthi 4 hxngsmuddicithlwchiryan subkhnemux 25 singhakhm 2560 Check date values in accessdate date help phladisy siththithykic phrabathsmedcphraprminthrmhaculalngkrn phraculcxmeklaecaxyuhw MBA krungethphmhankhr 2536aehlngkhxmulxunrayphranamphramhakstriyithy wnpiymharachkxnhna phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw thdipphrabathsmedcphracxmeklaecaxyuhw phramhakstriysyam 1 tulakhm ph s 2411 23 tulakhm ph s 2453 phrabathsmedcphramngkudeklaecaxyuhwekhathungcak https th wikipedia org w index php title phrabathsmedcphraculcxmeklaecaxyuhw amp oldid 9528276, wikipedia, วิกิ หนังสือ, หนังสือ, ห้องสมุด,

บทความ

, อ่าน, ดาวน์โหลด, ฟรี, ดาวน์โหลดฟรี, mp3, วิดีโอ, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, รูปภาพ, เพลง, เพลง, หนัง, หนังสือ, เกม, เกม